Leiden Religie Blog

Voyeuristisch inkijkje in antieke religie

Voyeuristisch inkijkje in antieke religie liz west via flickr.com

Antieke brieven geven veel informatie over godsdienst in de late oudheid. Naast een lichtelijke voyeuristisch inzicht in het dagelijks leven, zoals de familierelaties en boodschappen, geven ze een beeld van de ontwikkeling van een religie.

Zo heel veel koptische brieven uit de vierde eeuw zijn er niet dus de ontdekking van een aantal huizen vol met brieven, boodschappenlijstjes en contracten is een zeldzaamheid. Deze brieven zijn extra bijzonder omdat ze inzicht geven in het Manicheïsme, een godsdienst die zich in de vierde eeuw probeerde te vestigen in Egypte. Tussen de regels door lezen we over de aanwezigheid van katholieke priesters, een tempel voor de Egyptische god Tutu en vooral over Manicheese gebruiken, teksten, rangen en standen. Dat is nieuwe informatie, niet alleen voor dit Egyptische dorpje, maar voor de studie van deze religie in de laat antieke wereld.

Manicheïsme

Het Manicheïsme begon met Mani (circa 210-276), de zogenaamde 'Apostel van het Licht' die in het huidige Irak en Iran een nieuwe religieuze beweging begon. Hij baseerde zijn leer en praktijk niet alleen op voorgaande religies (we herkennen elementen uit het Christendom, Zoroastrisme, Boeddhisme) maar ook op vermeende openbaringen van zijn goddelijke tweeling (Syzygos). Volgens Mani bestond er een koninkrijk van licht en een koninkrijk van duisternis die vanaf het begin met elkaar in strijd waren. De bevrijding van de lichtdeeltjes uit de gevangenis van de duisternis (vaak gelijkgesteld met de tastbare materie van de wereld om ons heen) gebeurde door de heilige maaltijd van de ascetische Manicheeër uitverkorenen. De grote meerderheid van de Manicheeërs hoorde echter niet bij deze groep. Zij leefden volgens minder strikte regels en staken hun tijd en geld in het ondersteunen van de uitverkorenen.

Was het dankzij deze catechumenen (of: toehoorders) dat het Manicheïsme succesvol werd? Eigenlijk weten we het niet. Manicheeërs circuleerde lijsten met goede redenen voor het succes van hun religie. Wat begon in de derde eeuw in Mesopotamië, verspreidde zich over het hele Perzische rijk, in het Romeinse rijk en tot diep in China. Natuurlijk, dachten de Manicheeërs, onze kerk is werkelijk universeel en vervangt alle voorgaande 'kerken', die van de Boeddha in het oosten en de kerk van Jezus in het westen. Zij zagen al deze tradities als stroompjes water die uitkwamen in de krachtige rivier van hun eigen religie.

Voor de moderne religie-wetenschapper is zo'n verklaring niet genoeg. Alhoewel de invloed van Christendom, Boeddhisme en Zoroastrisme op het Manicheïsme bijzonder interessant is, zoeken we ook naar sociaal-culturele factoren die bijdroegen aan het succes.

Alledaagse brieven uit een woestijndorp

De ontdekking van Manicheese geschriften en brieven tussen de papyri van het woestijndorp Kellis bieden een klein kijkgaatje op de dagelijkse praktijk van zulke Manicheeërs in de eerste fase van de verspreiding van hun godsdienst. Dat is uitzonderlijk: nooit eerder hadden we geschriften van de gewone gelovigen. Naast grote theologische bespiegelingen vinden we nu brieven over kleding die gerepareerd moet worden, olie die opgestuurd wordt en ezels die verkocht worden. Die alledaagse inhoud maakt deze brieven interessant, maar zorgt er ook voor dat ze een beetje tegenvallen. Zou het niet geweldig zijn als een van de toehoorders geschreven had over zijn/haar conflict met een van de uitverkorenen? Misschien waren ze het wel totaal zat om altijd maar voedsel-aalmoezen te geven aan hun heilige mannen/vrouwen. Helaas is er vrijwel niets zichtbaar van zulke gebeurtenissen en gevoelen. Expliciet Manichees taalgebruik komt sporadisch voor en wordt voornamelijk gecombineerd met een vrij standaard repertoire aan Koptisch/Christelijke termen die we kennen uit andere brieven uit die tijd.

Een teleurstelling of....?

Daarmee is niet gezegd dat alle brieven teleurstellend zijn, makkelijke antwoorden op historische vragen bestaan immers niet. De puzzelstukjes die wel verwijzen naar het Manicheïsme suggereren dat deze religie er misschien wel heel anders uit zag dan tot nu toe aangenomen. Juist door het alledaagse perspectief worden er elementen zichtbaar die anders misschien verborgen zouden blijven. Zo zien we een van de kinderen van de toehoorders actief in het kopiëren (en vertalen?) van Manicheese geschriften. Blijkbaar waren deze heilige teksten niet beperkt tot de uitverkorenen, maar waren ze in Egypte ook toegankelijk voor anderen.

We weten dat religieuze tradities zich aanpassen aan nieuwe situaties. Waarschijnlijk moesten de Manicheeërs opnieuw bedenken hoe ze hun dagelijkse rituele praktijk konden vormgeven in de nieuwe culturele situatie in Egypte. Hoe deden ze dat? Welke aanpassings-strategien werkten in de vierde eeuw? Hoe precies ontwikkelde deze religieuze traditie zich onder invloed van een nieuwe situatie? Met zulke vragen blijkt een historisch verhaal over antieke brieven opeens naadloos aan te sluiten bij grote sociologische vragen over religie(s).

1 Comment

Lady Samsung
Geplaatst 13 juni 2015, 14:25 door Lady Samsung

Interessant. Als arabist weet ik dankzij diverse mislukte revivalpogingen genoeg van het door de Islam weggevaagde Zoroastrime, maar van Manicheïsme is ook mij nauwelijks iets bekend. Ik ga me er eens in verdiepen.

Plaats een reactie

Name (required)

E-mail (required)

Een avatar? Ga naar www.gravatar.com

Onthoud mij
Hou me op de hoogte van reacties