Leiden Religie Blog

Jezus zonder baard?

Jezus zonder baard? Foto: FORVM MMX

Enige tijd geleden verschenen er enthousiaste koppen in kranten over een nieuwe ontdekking: een afbeelding van Jezus zonder baard op een glazen plaat uit de oudheid. Was Jezus dan toch glad geschoren?

De suggestie dat deze vondst licht zou werpen op het uiterlijk van Jezus is natuurlijk pure dwaasheid. Alhoewel de glazen plaat gedateerd wordt in vierde-eeuws Spanje, is er geen enkele reden om te denken dat zij een 'realistisch' beeld van Jezus probeerden neer te zetten. Toch is de afbeelding interessant voor historici van het christendom. 

Inspiratie voor ongeletterden
De grote hoeveelheid aan antieke teksten over – en van – het christendom zouden misschien kunnen suggereren dat we hier vooral over een tekstuele beweging spreken. Het christendom in de late oudheid is echter ook terug te vinden in materiele cultuur: gebouwen, schilderingen, munten, lampen, schalen en nog veel meer. Deze objecten laten zien hoe de verhalen en ideeën van christenen werden vertaald in beelden die zichtbaar waren voor iedereen. Juist in een wereld waar enkel de elite kon lezen, zijn afbeeldingen een bron van inspiratie voor gelovigen. Mozaïeken of schilderingen op de kerkmuren maakten zichtbaar wat werd gezien als belangrijk door de plaatselijke gemeente (en door de opdrachtgevers van de afbeeldingen). 
Veel objecten uit de late oudheid komen voort uit de huizen van de rijke elite. Zij hadden het geld om prachtige glazen schalen/platen te laten maken. In die context moeten we dus ook kijken naar deze afbeelding van Jezus. 

Jezus en zijn baard
Alhoewel sommige krantenartikelen suggereerden dat dit een van de oudste afbeeldingen van Jezus is, zijn er toch meer afbeeldingen van Jezus. Zo zien we Jezus in een schildering in de catacomben als een man met een baard, of ontmoeten we hem als een gladgeschoren jongeman met staf op de sarcofagen van Rome. Zulke verschillen in iconografie wijzen niet op doctrinaire verschillen maar op verschillende keuzes. De opdrachtgevers van de afbeeldingen hadden waarschijnlijk verschillende idealen in gedachte toen ze een afbeelding bestelden. Jezus met baard lijkt enigszins op de klassieke iconografie van Jupiter/Zeus en straalt senioriteit uit. De Jezus zonder baard draagt meestal een toga en een staf, waardoor hij lijkt op de reizende filosoof en wonderdoener. De afbeeldingen van Jezus met baard zijn gewoonlijk van een iets latere datum dan de afbeeldingen van Jezus zonder baard. 

Jezus op de glazen schaal
Als we terugkeren naar de glazen schaal die vorig jaar in Spanje gevonden is, zien we drie mannen afgebeeld, waarvan de middelste een groot kruis vasthoudt. Alle drie hebben zij een halo die aangeeft dat zij een bijzondere status hebben en de middelste figuur lijkt een boek in zijn handen te dragen. Op de achtergrond staan twee palmbomen en er is een chi-ro monogram afgebeeld met de letters alfa en omega. Deze lettercombinaties waren al vroeg een symbool van de naam en status van Christus. Maar was de middelste figuur inderdaad Jezus? 
Terwijl we de uiteindelijke publicatie over deze schaal afwachten, hebben enkele wetenschappers al gesuggereerd dat een andere uitleg ook mogelijk is. Zou het niet een afbeelding van een martelaar kunnen zijn? Zij worden vaker afgebeeld met palmbomen, een kruis en een boek. Terecht wordt er gewezen op een glazen schaal uit Ostia waarop Sint Laurentius op een vergelijkbare wijze staat. 

Welke interpretatie uiteindelijk ook gevolgd wordt, de vergelijking met de schaal uit Ostia laat zien dat er een markt was voor afbeeldingen van martelaren op glazen schalen. Waarschijnlijk waren dit dan ook geen dagelijkse gebruiksvoorwerpen, maar schalen voor liturgisch gebruik, waarop bijvoorbeeld de eucharistie werd neergelegd. Op deze manier was het christendom meer dan een tekstuele beweging, maar werden verschillende zintuigen ingezet om dezelfde boodschap over te dragen.  

-> Lees hier meer over de vondst. 

Plaats een reactie

Name (required)

E-mail (required)

Een avatar? Ga naar www.gravatar.com

Onthoud mij
Hou me op de hoogte van reacties