Leiden Religie Blog

Festivals en de ervaringsdimensie van religie

Festivals en de ervaringsdimensie van religie Jim Wall via Flickr.com

Paradoxaal genoeg is er aanzienlijke belangstelling voor mede door de kerk georganiseerde evenementen in een samenleving die juist gekenmerkt wordt door kerkverlating en sluiting van christelijke kerken.

In de nachttrein van A’dam naar Leiden is er alleen nog plek in een coupé met  zo’n 30 twintigers, duidelijk afkomstig van een of ander festival.  En ja, natuurlijk.  Het is zomer. Het festival-seizoen is in volle gang.En hoewel ik mij had voorbereid op  een lawaaierige terugreis - temidden van mensen diewaarschijnlijk onder invloed zijn van het een of ander - is het opvallend stil in de coupé.

Uitgeput, bezweet zijn de festivalgangers – net nog deel uit makend van een grote massa  mensen-  totaal in beslag genomen door hun mobieltje. Duidelijk geen behoefte aan direct contact met medereizigers.Al wegdromend denk ik aan mijn eigen ervaringen met het bezoeken van festivals of concerten. Je kunt je zo heerlijk opgenomen voelen in de massa, vooral bij goede ( live-) muziek en je verbonden voelen met alles en iedereen om je heen.  Dit is ook bekend uit festivalonderzoek. Het delen van gemeenschappelijke interesses kan een ervaring van verbondenheid opwekken in een tijdelijke gemeenschap.

Kerkennacht

Ik vraag me af hoe de festival-ervaring voor mijn treingenoten is geweest, die overigens op dit moment alle 30 nog steeds zwijgend en starend naar hun mobieltje vanuit hun eigen universumfoto’s en video’s delen, misschien wel met mede-festivalgangers. Op mijn eigen mobieltje zie ik op festivalinfo.nl dat alleen al in de maand juni festival-liefhebbers konden kiezen uit zo’n 100 festivals variërend van Pinkpop,  Oerol, het Naked Song Festival tot de Nacht van Kunst en Wetenschap en de EO-jongerendag. En hoewel de EO-jongerendag zich voornamelijk (maar niet uitsluitend) lijkt te richten op christelijke jongeren worden er de laatste jaren in West Europa ook steeds meer grootschalige evenementen en festivals georganiseerd die niet per se bedoeld zijn voor een christelijk publiek maar waarbij wel elementen uit de christelijke traditie centraal staan, zoals Kerkennacht en de Passion. Hierbij issprake van het enigszins paradoxale verschijnsel dat er aanzienlijke belangstelling is voor deze mede door-de kerk georganiseerde evenementen in een samenleving die juist gekenmerkt wordt door kerkverlating en sluiting van christelijke kerken. Om iets te proberen te begrijpen van dit verschijnsel heb ik samen met Henk de Roest een verkennende studie uitgevoerd onder kerkgangers en niet-kerkgangers die ervoor hebben gekozen een Kerkennacht in Nederland te bezoeken (n= 1333). 

Tijdens Kerkennacht kunnen bezoekers deelnemen aan talloze uiteenlopende activiteiten waaronder een rondleiding in de kerk, het bijwonen van een (leken-) preek, een kerkdienst,  meditatie- of gebed sessie.  Hier beperk ik me tot enkele bevindingen, die met name gericht zijn op de beleving van de ‘niet-kerkgangers’ tijdens een kerkennacht (n=319).

Bonding ervaren

De groep ‘niet-kerkgangers’ blijkt een heterogene groep is als het gaat om levensbeschouwelijke identiteit.  In ons onderzoek lopen zelfomschrijvingen uiteen van atheïst, niet religieus  en humanist tot algemeen religieus, geloof in God, spiritueel, geloof in een hogere macht en allerlei interessante combinaties daarvan: atheïst & boeddhist & geloof in een hogere macht. Ondanks het feit dat we in Nederland afstevenen op een percentage van 70% dat niet aangesloten isbij een religieuze groepering hoeft dit nog niet te betekenen dat individuele religiositeit helemaal geen rol meer speelt.

Het hangt er natuurlijk van af wat je onder religiositeit verstaat. Volgens Saroglou (2011) die zich richt op de psychologische dimensies van religie gaat religiositeit niet alleen over believing(geloofsovertuigingen), belonging (deel uitmaken van een geloofsgemeenschap met tradities),behaving (normen en waarden) maar ook over bonding:  een emotionele, ervaringsgerichte dimensie.  Onder bonding verstaat hij zelftranscendente (lees:  zelf overstijgende) ervaringen die 1)het individu verbinden met een bovennatuurlijke werkelijkheid  2) met anderen of 3) met het innerlijke ‘ware’ zelf. Deze ervaringen kunnen publiek zijn (bijvoorbeeld tijdens een religieuzeceremonie of pelgrimage) of privé (bijvoorbeeld tijdens meditatie of gebed). Ook niet-religieuze triggers kunnen aanleiding geven tot 'bonding'-ervaringen.

Saai of speciaal?

Redenen om een Kerkennacht activiteit te bezoeken kunnen natuurlijk heel divers zijn en ook wat iemand tijdens een activiteit ervaart zal van persoon tot persoon verschillen.  Net zoals bij het bezoeken van een ander festival kun je het bijzonder vinden dat je samen bent met (on) bekenden of het bijzonder vinden vanwege de sfeer of de bijzondere locatie . Maar is er dan een verschil met het bezoeken van een niet-kerkelijk festival of is dit exact dezelfde ervaring?  En als je wel komt vanwege religieuze of spirituele redenen, is er dan een meerwaarde om je in een ‘tijdelijke gemeenschap’ te begeven als je ook thuis kunt mediteren of een spiritueel boek lezen als je dat zou willen? Uit onze resultaten blijkt onder andere dat een meerderheid  van de respondenten een Kerkennacht als een kwalitatief ander fenomeen ervaart dan andere festivals, zoals museumnacht of een muziekfestival. Er worden verschillende redenen genoemd waarom een Kerkennacht als speciaal werd ervaren, zoals bijvoorbeeld: de sfeer, bijzondere locatie, cultuur en geschiedenis. Een enkeling ervaart het als saai.

'Ander type festival'

Maar interessant is dat statistische analyse evenals de analyse van de kwalitatieve data (open vragen) aantoont dat er een cluster van ervaringen is dat er vooral voor zorgt dat kerkennacht als significant anders wordt ervaren dan andere festivals. Het gaat om ervaringen als: een speciaalgevoel van verbondenheid, contact met een hogere macht, samen met onbekenden,  een moment van bezinning, contemplatie, innerlijke rust. Net zoals bij de bonding omschrijving van Saroglou (2011) valt binnen dit cluster zowel verbondenheid met 1) het innerlijke zelf als 2) met anderen of 3) met een hogere macht.Er is vervolgonderzoek nodig met een voor- en nameting en een directe vergelijking van een niet-kerkelijk en kerkelijk festival om eenduidigere conclusies te kunnen trekken. Maar wat het onderzoek nu al suggereert is dat de respondenten zelf rapporteren dat ze kerkennacht een ander type festival vinden dan de andere festivals en dat dit te maken lijkt te hebben met de ervaringsgerichte dimensie bonding.

Ons verkennende  onderzoek roept allerlei interessante vragen op. Bijvoorbeeld: Wordt de bondingervaring – een verbindende, zelfoverstijgende - ervaring ook religieus gelabeld of is het simpelwegeen speciale ervaring voor de festivalgangers? Worden  bonding ervaringen eerder getriggerd  in hetgezelschap van anderen en/of een kerkelijke of religieuze context?  Gaan mensen in hun dagelijkse leven ook aan de slag met deze transcendente ervaring?  En brengt het ook een blijvende verandering teweeg in de verbondenheid met jezelf, anderen en de wereld om je heen? Ik heb zin om mijn mede-treinreizigers  - de festivalgangers – te ondervragen en te strikken voor een vervolgonderzoek. Ik doe het maar niet.  Misschien een volgende keer.

Plaats een reactie

Name (required)

E-mail (required)

Een avatar? Ga naar www.gravatar.com

Onthoud mij
Hou me op de hoogte van reacties