Leiden Religie Blog

Asterix en het raadsel van religie

Asterix en het raadsel van religie David Jafra via Flickr.com

Religie speelt een grote rol in maatschappelijke en politieke kwesties. West-Europeanen hebben echter nauwelijks oog voor deze ‘religiosisering’.

De rol van religie is gedurende het vierde kwartaal van de twintigste eeuw significant toegenomen. Wereldwijd. Niet alleen als persoonlijke vroomheid, of in de vorm van een van de vele nieuwe religieuze bewegingen. Maar ook op maatschappelijk en politiek vlak. Deze ‘religiosisering’ is een bijzondere ontwikkeling.

In de periode ervoor speelde religie een minimale rol in politieke kwesties. Wereldwijd was iedereen in de ban van het nationalisme en socialisme. Religie werd daaraan ondergeschikt gemaakt. Dat was met name het geval in de 50'er en 60'er jaren van de twintigste eeuw. In het Westen, maar vooral ook in de rest van de wereld, die zich ontworstelde aan een periode van kolonialisme.

Religieuze thuislanden

En nu hebben we te maken met een kentering van secularisme naar religiosisering. Kijk bijvoorbeeld naar Pakistan en Israël: allebei kort na de Tweede Wereldoorlog gesticht als religieuze ‘thuislanden’. De een voor de moslims uit Brits-Indië, de ander voor de Joden uit met name Europa. Maar de moslims en Joden die deze thuislanden beijverden deden dat niet vanuit devotie. Hun religie was veel meer een culturele identiteit.

Veel Europese Joden die een joods thuisland voorstonden waren niet zozeer religieus, maar meer bewust van hun culturele Joods-zijn, en de discriminatie die zij ondervonden. De eerste Joodse kolonisten in wat toen Palestina heette waren socialistisch en seculier. In mindere mate gold dat ook voor de moslims in Brits-Indië. De nieuwe staten Pakistan en Israël waren misschien religieus in naam, maar seculier in staatsvorm.

'Echte' joden of moslims

Maar na de zeventiger jaren kwam daar verandering in. In beide landen werd steeds vaker gesproken over de religieuze identiteit van de natie, en wie tot die natie behoorde, en wie mocht toetreden tot bestuursposities. Beide landen hebben zeer onverkwikkelijke discussies en rechtszaken gehad over wie een ‘echte’ jood of moslim was.

Deze twee landen staan niet op zichzelf. De religiosisering is, zoals gezegd, een verschijnsel dat wereldwijd plaats vindt. Menselijke verhoudingen werden voorheen bezien in termen van sociale status of nationaliteit, maar nu steeds meer in termen van religie.

Waarom gebeurde dit? We weten het niet precies. Mijn verklaring voor dit verschijnsel is dat de periode van rationaliteit en zakelijkheid onvoldoende antwoord gaf op de behoefte aan zingeving en moraliteit. Die rol werd nu ingenomen door de religie.

Conflict

Dat betekent echter ook dat religie de nieuwe manier is geworden waarop politiek-maatschappelijk kwesties worden ‘verpakt.’ Voorheen werd gekeken door de bril van nationalisme of socialisme, nu door de bril van religie. Dat kunnen we bijvoorbeeld zien in het Israëlisch-Palestijns conflict. Het is een conflict dat bijna een eeuw oud is, en in eerste instantie vooral in termen van nationaliteit werd gezien, en werd uitgevochten. Nog in de 70'er jaren werd George Habash gezocht als de grootste terrorist – het feit dat hij christen was deed niet terzake; hij vocht als Palestijnse nationalist.

Inmiddels is dat veranderd. De strijd van de seculiere PLO is overgenomen door het islamitische Hamas. De doelen zijn hetzelfde, maar de framing is veranderd van seculier nationalisme naar religieus nationalisme.

De omslag van secularisme naar religiosisering, die ik grofweg dateer in de periode van de 70'er jaren, vond plaats in de hele wereld. Hindoes in India, Boeddhisten in Thailand en Birma, new born Christians in de Verenigde Staten, evangelisten in Zuid-Amerika, en christenen in China. Overal is sprake van een maatschappelijke en politieke identiteitsbeleving die in toenemende mate in religieuze termen wordt uitgedrukt.

West-Europa als Asterix

Overal? Nee, er is een kleine uithoek in de wereld die moedig weerstand biedt aan deze golf van religie. En dat is West-Europa. Hoewel ook hier religie meer van zich laat horen dan dertig, veertig jaar geleden – denk aan de opkomst van de Evangelische Omroep, en de evangelisch-protestantse bewegingen in Frankrijk groeien enorm – gebeurt dat niet in de mate waarin dat het geval is in de rest van de wereld. Wij zijn de Asterix van deze wereld.

Het gaat mij er niet om of dat nu ‘goed’ is of niet. Mijn punt is dat ons zelfbeeld van een areligieus, verlicht en rationeel Westen een belemmering vormt voor onze kijk op de rest van de wereld. Wij kunnen of willen daardoor niet inzien dat religie voor veel mensen een ‘gewoon’, want natuurlijk gegeven is.

Wij verheffen religie vaak tot iets dat ‘buiten’-gewoon is, ofwel wat als theologische macht boven de mensen staat en hen aanstuurt. Dat verklaart waarom juist West-Europeanen die wel willen weten wat religieuze mensen drijft, zich verdiepen in theologische geschriften. Zonder enig religieus gevoel of theologische kennis lezen zij de Koran of de Bijbel om te begrijpen wat mensen drijft. Heel lovenswaardig, maar zij zouden juist moeten kijken (en luisteren!) naar de gelovigen en de manieren waarop zij de Koran en Bijbel gebruiken.

En zo blijft Asterix veilig zitten in zijn hut in het dorp, met de Bijbel of Koran op schoot, en kijkt hoofdschuddend naar die Romeinen daar buiten.

Plaats een reactie

Name (required)

E-mail (required)

Een avatar? Ga naar www.gravatar.com

Onthoud mij
Hou me op de hoogte van reacties